Zend of Zand (Middel Perzisch: 𐭦�𐭣😂) is een zoroastrische, verfijnde term voor exegetische glossen, parafrasen, commentaren en vertalingen van de teksten van de Avesta. De term zand is een samentrekking van het woord in de Avestaanse taal zak (𐬰𐬀𐬌𐬥𐬙𐬌, wat “interpretatie” of “zoals begrepen” betekent).

Zand Glossaria en commentaren bestaan in verschillende talen, waaronder in het Avestisch zelf. Deze Avestisch-talige exegeses vergezellen soms de oorspronkelijke tekst waarop het zoogdier commentaar levert, maar staan vaker elders in de canon. Een voorbeeld van exegese in het Avestisch zelf is: Jasna 19–21, een reeks van drie commentaren op de Jongere Avestische Kerk over de drie Gathische Avestische ‘hoge gebeden’ van Jasna 27. Zand Het lijkt er ook op dat het later is ontstaan dan in een verscheidenheid aan Middel-Iraanse talen, maar van deze Middel-Iraanse commentaren is het Middel-Perzische zand is de verlatene die volledig zal overleven, en wordt om deze reden beschouwd als 'de' zand.

Met de opmerkelijke uitzondering van de Jassen, bijna alle overgebleven Avestaanse teksten hebben hun Middel-Perzische zand, die in sommige manuscripten naast (of verweven met) de tekst staan, die in zijn geheel is geglosseerd. De praktijk van het opnemen van niet-Avestische commentaren naast de Avestische teksten leidde tot twee misinterpretaties van de term in de westerse literatuurwetenschap. zand; deze misverstanden worden hieronder beschreven. Deze glossen en commentaren waren niet bedoeld om als theologische teksten op zichzelf te worden gebruikt, maar voor religieus onderricht aan het (toen) niet-Avestisch sprekende publiek. De teksten in de Avestische taal daarentegen bleven onaantastbaar en werden nog steeds gereciteerd in het Avestisch, dat als een heilige taal werd beschouwd. Het Middelperzisch zand kunnen worden onderverdeeld in twee subgroepen: die van de permanente Avestische teksten en die van de zwervende Avestische teksten.

Een consistente exegetische procedure is duidelijk zichtbaar in manuscripten waarin de originele Avestan en zijn zand naast elkaar bestaan. De priesterlijke geleerden vertaalden het Avestisch eerst zo letterlijk mogelijk. In een tweede stap vertaalden de priesters het Avestisch vervolgens idiomatisch. In de onbeperkte stap werd de idiomatische vertaling aangevuld met uitleg en commentaren, vaak van aanzienlijke lengte, en soms later dan de verschillende geciteerde autoriteiten.

Verschillende belangrijke werken in het Middelperzisch bevatten selecties uit de zand van Avestische teksten, ook van Avestische teksten die verloren zijn gegaan. Door selecties van zwevende teksten en overgebleven teksten te vergelijken, is het mogelijk gebleken onderscheid te maken tussen de vertalingen van Avestische werken en de commentaren daarop, en zo tot op zekere hoogte de inhoud van enkele van de zwevende teksten te reconstrueren. Onder die teksten bevindt zich de Bundahishn, die heeft Zand-Agahih (“Kennis uit de Zand“) als ondertitel en is cruciaal voor de behandeling van de zoroastrische kosmogonie en eschatologie. Een andere tekst, de Wizdagiha"Selecties (uit de Zand)", geschreven door de 9e-eeuwse priester Zadspram, is een sleuteltekst voor de zoroastrische orthodoxie uit het Sassanidische tijdperk. De Denkard, een tekst uit de 9e of 10e eeuw, bevat uitgebreide samenvattingen en citaten uit zand teksten.